Rij drugsvrij: Wetenschappelijke onderbouwing

Aanleiding

In vergelijking met andere Europese landen is het drugsgebruik in Nederland onder jongeren hoog (EMCDDA, 2022). Dit vormt een serieus probleem in het verkeer, aangezien rijden onder invloed van drugs het risico op een ongeval aanzienlijk verhoogt. Middelengebruik beïnvloedt namelijk het bewustzijn en de rijvaardigheid van bestuurders (Elvik, 2013). Uit de meest recente straatmetingen blijkt dat met name jonge mannen tussen de 18 en 24 jaar regelmatig onder invloed achter het stuur kruipen (Houwing et al., 2011). Omdat jongeren vaak nog weinig ervaring hebben in het verkeer, vormen zij een extra kwetsbare risicogroep. Deze cijfers onderstrepen het belang van een gerichte aanpak om rijden onder invloed van drugs onder jongeren terug te dringen.

In 2024 deed TeamAlert uitgebreid onderzoek naar de relatie tussen jongeren en drugsgebruik in het verkeer. Hierbij werd onder andere gekeken naar de sociale norm rondom rijden onder invloed en hoe jongeren zelf tegen dit gedrag aankijken. Van de 880 ondervraagde jongeren die aangaven wel eens drugs te gebruiken, gaf 3% aan wel eens onder invloed van drugs te rijden. Opvallend is dat deze jongeren vaak denken dat hun vrienden dit gedrag accepteren. Deze veronderstelling blijkt echter niet te kloppen: uit hetzelfde onderzoek blijkt dat vrijwel alle jongeren rijden onder invloed van drugs juist afkeuren (TeamAlert, 2024a). Deze misperceptie toont aan dat het nodig is om jongeren bewust te maken van de daadwerkelijke sociale norm. Om dit te bereiken, richt TeamAlert zich in de jaarlijkse Rij Drugsvrij-campagne op het versterken van positieve en veilige normen, met de boodschap: ‘Plan je trip. Rij drugsvrij’. Door deze boodschap centraal te stellen, willen we bijdragen aan de overtuiging dat nuchter rijden de standaard is.

Uit onderzoek naar jongeren en hun eerste keer rijden onder invloed (TeamAlert, 2024b) blijkt bovendien dat interventies tegen rijden onder invloed zich effectiever kunnen richten op het stimuleren van jongeren om vooraf hun vervoer en middelengebruik te plannen. Daarnaast is het van belang om via interventies praktische informatie te bieden over de effecten van drugs, de bijbehorende risico’s en de benodigde wachttijden voor veilig rijden.

Doel

De Rij Drugsvrij-campagne draagt bij aan het versterken van een wenselijke sociale norm: nuchter rijden is normaal. TeamAlert stimuleert jongeren die drugs gebruiken om voorafgaand aan drugsgebruik bewuste keuzes te maken, zoals het plannen van alternatief vervoer of het aanwijzen van een nuchtere bestuurder. Tegelijkertijd voorzien we hen van heldere en toegankelijke informatie over de risico’s van rijden onder invloed, waaronder de effecten van middelen op de rijvaardigheid, noodzakelijke wachttijden voor veilig rijden en de mogelijke consequenties zoals boetes en andere straffen. Door jongeren concrete handelingsalternatieven aan te reiken, vergroten we hun vermogen om zelfbewuste en veilige keuzes te maken – of dat nu betekent om nuchter te rijden of een andere veilige rit naar huis te regelen.

Doelgroep

In de campagne richt TeamAlert zich op jongeren van 18 tot en met 24 jaar die harddrugs gebruiken. Jongeren rijden namelijk vaker dan volwassenen onder invloed van drugs (Houwing et al., 2011). Er is specifiek voor de doelgroep harddrugsgebruikers gekozen, omdat deze drugsgebruikers het hoogste risico op een verkeersongeval lopen. Deze doelgroep onderscheidt zich qua gebruikers, werkingen en risico’s, duidelijk van andere type drugsgebruikers zoals gebruikers van softdrugs.   

Boodschap en gedragstechnieken

De campagne bestaat uit 3 fases. De eerste fase is awareness: het creëren van bewustzijn onder jongeren over het gewenste gedrag. Dit doen we via de video-podcastserie ‘De nacht na het feest’, waarin jongeren hun persoonlijke verhalen delen over nachten die anders liepen dan gepland door onverstandige keuzes. In de podcast gaat de presentator in gesprek met deze jongeren op een open, niet-oordelende manier, waarbij besefmomenten en waardevolle inzichten worden uitgelicht.

Binnen deze gesprekken maken we gebruik van counterfactuals – jongeren worden uitgenodigd om na te denken over hoe het verhaal anders had kunnen verlopen als ze andere keuzes hadden gemaakt. Dit ‘wat-als’-denken vergroot het bewustzijn van risico’s en versterkt het gevoel van controle doordat duidelijk wordt dat hun eigen gedrag daadwerkelijk het verschil kan maken (Smallman & Roese, 2009). Door jongeren zelf te laten reflecteren, maken we het effect van risicogedrag tastbaarder en stimuleren we positieve gedragsverandering.

Tijdens de video-podcastserie benadrukken we herhaaldelijk de gewenste sociale norm – “Wij rijden drugsvrij. Jij toch ook?" – en de centrale campagneboodschap ‘Plan je trip. Rij drugsvrij’. Hiermee zorgen we dat de doelgroep deze boodschap al eens gezien heeft, voordat de volgende fase van de campagne, consideration, van start gaat. De verhalen sluiten goed aan bij de belevingswereld van de doelgroep doordat jongeren zélf aan het woord zijn. Jongeren luisteren immers liever naar leeftijdsgenoten dan naar officiële instanties (Trimbos-instituut, 2017). Zo zorgen we ervoor dat de boodschap niet alleen binnenkomt, maar ook beklijft.

In de tweede fase van de campagne, consideration, vergroten we de zichtbaarheid van de campagne en herhalen we de boodschap ‘Plan je trip. Rij drugsvrij’ met digitale posters. Deze worden via JCDecaux op strategische plekken rondom uitgaanslocaties in grote steden geplaatst. Op het cruciale moment waarop jongeren een keuze maken – wel of niet rijden onder invloed – worden ze geconfronteerd met de prikkelende en heldere campagneboodschap. De posters fungeren als een ‘nudge’, ze doorbreken impulsief gedrag door een korte, bewuste reflectie te stimuleren (Fujita, 2011; Sunstein, 2015). Tegelijkertijd bieden we concrete en eenvoudig toepasbare handelingsalternatieven, zoals het gebruik van het openbaar vervoer of een taxi. Hiermee geven we jongeren praktische handvatten om na een avond stappen of een feestje veilig thuis te komen (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2024; TeamAlert, 2023).

ALLE CAMPAGNEMATERIALEN BEKIJKEN? KLIK HIER

Bronnen:

Elvik, R. (2013). Risk of road accident associated with the use of drugs: a systematic review and meta-analysis of evidence from epidemiological studies. Accident Analysis and Prevention, 60, pp. 254-267. DOI: 10.1016/j.aap.2012.06.017

EMCDDA (2022). European Drug Report 2023: Trends and Developments. Geraadpleegd via: https://www.emcdda.europa.eu/publications/european-drug-report/2023_en 

Fujita, K. (2011). On conceptualizing self-control as more than the effortful inhibition of impulses. Personality and Social Psychology Review, 15(4), 352-366. https://doi.org/10.1177/1088868311411165

Goldenbeld, C., & Mesken, J. (2012). Verkeersovertreders: achtergronden van gedrag en mogelijkheden voor beïnvloeding door voorlichting. SWOV.

Houwing, S., Hagenzieker, M., Mathijssen, R., Bernhoft, I.M., et al. (2011). Prevalence of alcohol and other psychoactive substances in drivers in general traffic; Part II: Country reports. Deliverable D2.2.3 Part 2 of the EU FP6 project DRUID. European Commission, Brussels.

Lokhorst, A. M., Werner, C., Staats, H., van Dijk, E., & Gale, J. L. (2013). Commitment and behavior change: A meta-analysis and critical review of commitment-making strategies in environmental research. Environment and Behavior, 45(1), 3–34. https://doi.org/10.1177/0013916511411477

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2024). Effectief communiceren over rijden onder invloed. https://www.maakeenpuntvannul.nl/wp-content/uploads/2024/02/handreiking-communicatie-rijden-onder-invloed.pdf

Smallman, R., & Roese, N. J. (2009). Counterfactual thinking facilitates behavioral intentions. Journal of Experimental Social Psychology, 45(4), 845–852. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2009.03.004

Skinner, B.F. (1953). Science and Human Behavior. New York: Macmillan.

Sunstein, C. R. (2015). The ethics of nudging. Behavioural Public Policy, 1(1), 42-48. https://doi.org/10.1017/bpp.2015.2

TeamAlert. (2023). Jongeren en drugs in het verkeer. https://teamalert.nl/media/kdjpzimm/factsheet-infographic-jongeren-en-drugs-in-het-verkeer_2023.pdf

TeamAlert (2024a). Jongeren en drugs: sociale norm en trends. Geraadpleegd via: https://teamalert.nl/zakelijk/kenniscentrum/onderzoeken/jongeren-en-drugs-sociale-norm-en-trends/

TeamAlert (2024b). Jongeren en de eerste keer rijden onder invloed. Geraadpleegd via: https://teamalert.nl/zakelijk/kenniscentrum/onderzoeken/jongeren-en-de-eerste-keer-rijden-onder-invloed/  

Trimbos-instituut. (2017). Peereducatie: jongeren bereiken jongeren. Utrecht: Trimbos-instituut. Geraadpleegd via: https://www.trimbos.nl/kennis/peereducatie-jongeren-bereiken-jongeren/