Jongeren en afleiding

De definitie van afleiding

Om afleiding goed te begrijpen, is het belangrijk eerst het onderscheid met aandacht te maken. Aandacht is het proces waarbij iemand zich richt op bepaalde prikkels en andere negeert. Dit kan selectief zijn (bij één taak, zoals fietsen) of verdeeld (bij meerdere taken tegelijk, zoals fietsen én appen)[i]. Omdat aandacht beperkt is, gaat bij multitasking automatisch minder aandacht naar de primaire taak[ii].

Afleiding wordt vaak verward met verminderde aandacht, maar er is een belangrijk verschil. Afleiding is een verschuiving van aandacht naar een andere prikkel of taak[iii], terwijl verminderde aandacht voortkomt uit bijvoorbeeld vermoeidheid of monotone handelingen, zonder dat de aandacht elders is[iv]. Afleiding is niet altijd negatief; het ontvangen van verkeersinformatie kan de rijtaak juist verbeteren. Pas als de aandacht zodanig verschuift dat de primaire taak niet meer goed wordt uitgevoerd, spreken we van negatieve afleiding.

Een veelgebruikte definitie luidt:

Afleiding is een verschuiving van aandacht weg van de handelingen, die cruciaal zijn voor een veilige uitoefening van de rijtaak naar een andere activiteit[v].

De definitie van afleiding volgens jongeren

De vraag ‘Wat houdt afleiding in het verkeer in?’ heeft TeamAlert middels een vragenlijst gesteld aan 236 jongeren van 12 tot en met 24 jaar. Hieruit bleek dat vrijwel alle jongeren afleiding definiëren als ‘niet goed opletten op het verkeer’, ‘niet gefocust zijn’ of ‘niet geconcentreerd zijn’. Opvallend is dat meer dan 20% van de jongeren hierbij de smartphone in het antwoord noemt. Andere genoemde vormen van afleiding zijn vrienden en bijrijders, muziek en gedachten.

Bronnen van afleiding

Afleiding in het verkeer kan verschillende vormen aannemen. Stelling en Hagenzieker onderscheiden drie bronnen van afleiding:

1. Praten met en/of luisteren naar personen en muziek;
2. Omgaan met apparatuur (bedienen van telefoon en navigatie);
3. Overig: eten, drinken, kijken naar reclameborden, reiken naar objecten, dagdromen, uiterlijke verzorging.

Daarnaast is er onderscheid te maken in zelf geïnitieerde afleiding (bijvoorbeeld een ander nummer opzetten) en opgedrongen afleiding (een reclamebord langs de weg).

Typen van afleiding

Ook zijn er verschillende typen afleiding in het verkeer te onderscheiden:

• Visuele afleiding: wegkijken van de weg;
• Auditieve afleiding: luisteren naar geluiden of informatie waardoor minder omgevingsgeluid wordt waargenomen;
• Fysieke afleiding: met handen of voeten met andere handelingen bezig zijn;
• Cognitieve afleiding: met gedachten niet volledig gefocust op de rijtaak zijn.

Vaak is er sprake van een combinatie van deze typen. Wanneer iemand tijdens het fietsen aan het bellen is, is die persoon aan het luisteren naar de stem aan de andere kant van de telefoon en met zijn/haar gedachten ergens anders. Uit onderzoek van TeamAlert blijkt dat onder alle verkeersgebruikers (auto, fiets, scooter en te voet) de telefoon volgens jongeren het meeste afleidt, gevolgd door pakken van objecten (bijvoorbeeld uit een tas)[i].

In 2024 kregen bijna 165.408 automobilisten en fietsers een boete voor het gebruiken van hun telefoon in het verkeer. Hieronder wordt beschreven wat er bekend is over het telefoongebruik van jongeren op de fiets en in de auto[i].

Telefoon op de fiets

Van der Kint en Mons onderzochten hoeveel fietsers de telefoon tijdens het fietsen gebruiken. Door middel van een vragenlijst konden fietsers zelf aangeven hoe vaak zij de telefoon gebruiken. Onder fietsende jongeren wordt de telefoon vaak gebruikt: 41% van de jongeren van 12 tot en met 14 jaar, 58% van de jongeren van 15 tot en met 17 jaar en 80% van de jongeren van 18 tot en met 24 jaar[ii].

Telefoon in de auto

Verschillende studies hebben onderzoek gedaan naar telefoongebruik in de auto. Uit een observatiestudie van Rijkswaterstaat blijkt dat 22% van de jongeren van 17 tot en met 24 jaar een telefoon gebruikt tijdens het autorijden (16% handheld bellen, 2% handsfree bellen, 5% (scherm) bediening apparaat)[iii]. Uit onderzoek van TeamAlert blijkt onder jonge automobilisten van 18 tot en met 24 jaar 29% een mobiele telefoon te gebruiken tijdens het autorijden (vanuit een representatieve steekproef). Uit onderzoek dat 79% van de jongeren van 18 tot en met 24 jaar de mobiele telefoon gebruikt in de auto tijdens het rijden.  

De percentages van de vragenlijststudies liggen hoger dan het onderzoek met waarnemingen op de weg. Hierbij geldt: mensen die waargenomen zijn zonder apparatuur gebruik in de auto, kunnen dit verderop de route wel gebruiken. 

Jongeren voeren in het verkeer verschillende afleidende activiteiten uit. Hoewel telefoongebruik een bekende oorzaak is, blijkt uit onderzoek dat zij zich ook laten afleiden door gesprekken met anderen, het bedienen van navigatie, het luisteren naar muziek en het om zich heen kijken. Uit het onderzoek van Van der Kint en Mons blijkt dat vooral jonge fietsers en voetgangers vaak berichten lezen en versturen. Automobilisten van 18 jaar en ouder noemen juist het handsfree bellen en instellen van de navigatie op de telefoon als meest voorkomende afleidende handelingen. Opvallend is dat jongeren aanzienlijk vaker dan volwassenen afleidende handelingen uitvoeren tijdens het fietsen of lopen. Een overzicht van afleidende activiteiten per vervoerstype is opgenomen in Tabel 1.

Tabel 1. Percentage respondenten dat aangeeft weleens een bepaalde handeling uit te voeren in het verkeer. Bron: Van der Kint en Mons, 2023.

Afleiding op de fiets

In een vragenlijstonderzoek van TeamAlert onder 341 jongeren (12–24 jaar) werd specifiek gekeken naar afleiding per vervoersmiddel. Jongeren op de fiets noemen het vaakst:

• Objecten pakken (40%);
• Kijken naar opvallende gebeurtenissen (34%);
• Dagdromen/wegzakken in gedachten (31%);
• Kijken naar reclame/objecten (28%);
• Praten of luisteren naar een ander (25%)⁸.

Smartphonegebruik tijdens het fietsen is hoog: jongeren gebruiken hun telefoon vooral voor muziek (59%), navigatie (54%) en WhatsApp (29%). Verschillen met Van der Kint en Mons worden deels verklaard door andere leeftijden en vraagstellingen. Toch tonen beide onderzoeken aan dat muziek, navigatie en berichten veelvoorkomende afleidingen zijn. Eerder onderzoek laat zien dat jongeren hun smartphone meestal in een broek- of jaszak dragen (60%), of in de hand houden (17%). Jongeren vinden het gebruik van smartphones op de fiets normaal, maar spreken elkaar daar zelden op aan. Wel vindt de meerderheid dat dat wél zou moeten gebeuren[i].

Afleiding tijdens het autorijden

Uit kwantitatief onderzoek van TeamAlert en Ruigrok Netpanel (2019a) onder 503 jongeren (18–24 jaar) blijkt dat zij tijdens het autorijden vooral worden afgeleid door:

• Muziek luisteren/bedienen (88% / 78%);
• Gesprekken met passagiers (88%);
• Gebruik van de mobiele telefoon (29%).

De telefoon wordt vooral gebruikt voor navigatie (35%), handsfree bellen (32%) en muziek (31%). Vrouwen praten vaker met passagiers (92% vs. 85%) en pakken vaker objecten (70% vs. 58%). Ook bedienen jongeren van 21–24 jaar vaker muziek dan 18–20-jarigen (82% vs. 70%). Zelfs zonder actief gebruik ervaren jongeren afleiding door meldingen: 70% geeft aan hierdoor weleens afgeleid te zijn. Het meeste telefoongebruik vindt plaats in de file of aan het begin van een rit. In files voeren jongeren gemiddeld drie handelingen uit. Voor het stoplicht bedienen vooral muziekapps (29%). De meeste jongeren (61%) gebruiken hun telefoon voor navigatie en ervaren dit niet als afleidend. Toch geeft 80% van de jongeren die vaak worden afgeleid aan dat zij navigatie op hun telefoon gebruiken. Ook verkeersinformatie wordt als nuttig ervaren (55%).

Afleiding wordt steeds vaker erkend als een belangrijke risicofactor in het verkeer⁴. Om veilig deel te nemen aan het verkeer is aandacht voor de primaire taak, actieve deelname aan het verkeer, noodzakelijk². Uit een online enquête⁷ bleek dat 80% van de jongeren van 12 tot en met 24 jaar aangeeft dat afleiding in het verkeer een probleem is. Ze benoemen dat afleiding voor ongelukken kunnen zorgen. De jongeren die aangeven dat afleiding geen probleem is (12%), geven als toelichting dat ze zelf niet afgeleid raken in het verkeer.

Risico’s op een ongeval door afleiding in de auto

Een Amerikaans onderzoek uit 2019 onderzocht de risico’s van afleiding tijdens het autorijden met behulp van de Naturalistic Driving-methode. Hierbij werd het gedrag van automobilisten in realistische omstandigheden geregistreerd met camera’s en sensoren. Zo werden onder meer oog-, hoofd- en handbewegingen en voertuigdata vastgelegd. In Tabel 2 worden de resultaten weergegeven. De Odds Ratio geeft aan hoe groot het risico op een ongeval is bij een specifieke afleidende activiteit. Een waarde boven de 1 betekent een verhoogd risico ten opzichte van rijden zonder afleiding. Zo blijkt dat het versturen van een tekstbericht het ongevalsrisico met een factor 2,5 verhoogt. Daarnaast laat de prevalentie zien hoeveel procent van de rijtijd automobilisten gemiddeld aan deze activiteiten besteden. Bijvoorbeeld: 1,1% van de rijtijd wordt besteed aan het vasthouden van een telefoon.

Tabel 2. De odds ratio’s en prevalenties van enkele nevenactiviteiten van automobilisten. Zie Dingus, et al. (2019) voor de betrouwbaarheidsintervallen per activiteit. Bron: Dingus, et al. (2019).

Alleen de vetgedrukte getallen zijn significant. Dat betekent dat een ‘een gesprek voeren over de telefoon’ geen significant risico verhogend effect heeft. Eerdere onderzoeken waarbij gebruik werd gemaakt van een simulator gaven wel risico verhogende effecten aan. Dit kan komen doordat in een natuurlijke situaties mensen compenseren voor hun afleidende activiteit (zoals rustiger rijden of meer om zich heen kijken) en ze bewuster kiezen wanneer ze afleiding opzoeken (bijvoorbeeld op een rustig weggedeelte of tijdens een file).

Jongeren en volwassenen

Jonge bestuurders (16–29 jaar) lopen meer risico op een ongeval door afleidende activiteiten dan oudere bestuurders. Met name het maken van een tekstbericht blijkt zeer risicovol:

• Voor 16–20-jarigen is de kans op een ongeval meer dan vijf keer zo groot;
• Voor 21–29-jarigen zelfs zes keer zo groot dan wanneer zij niet afgeleid zijn.

Daarnaast laten de resultaten zien dat jongeren vaker afleidende activiteiten uitvoeren, zoals appen tijdens het rijden, dan volwassenen tussen 30 en 64 jaar[i].

Uit vergelijkend onderzoek blijkt dat het bedienen van een scherm (bijv. appen of een nummer intoetsen) en het reiken naar objecten het ongevalsrisico verhoogt voor alle leeftijden[ii]. Jongere automobilisten lopen daarnaast extra risico bij telefoneren tijdens het rijden en bij het vervoer van jonge passagiers.

Risico’s op een ongeval door afleiding op de fiets of te voet

Volgens Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) is er weinig bekend over het ongevalsrisico voor fietsers en voetgangers. Tot nu toe is het onduidelijk of smartphonegebruik, behalve negatieve gevolgen, ook een hoger ongevalsrisico bij fietsers veroorzaakt. De beschikbare studies betreffen vragenlijstonderzoeken waarvan de resultaten niet eenduidig zijn[iii].

Wel zijn er vragenlijststudies gedaan naar hoe vaak fietsers en voetgangers betrokken zijn bij een ongeval. Dit wordt verder toegelicht bij de vraag ‘Hoeveel verkeersongevallen onder jongeren ontstaan door afleiding in het verkeer?’

De gevolgen van afleiding op gedrag zijn divers. Afleiding heeft onder andere impact op de snelheid, positie op de weg (zoals slingeren), kijkgedrag, fouten, conflicten en reactietijd⁵.

Gevolgen van afleiding in de auto

Wanneer een automobilist een bericht verstuurt of leest, zijn zowel de ogen als de gedachten van de bestuurder voor een langere tijd niet bij de rijtaak. Dit geldt ook wanneer andere functies van de telefoon worden gebruikt, zoals WhatsApp, e-mail, internet of sociale media. Wanneer een automobilist twee seconden of langer niet op de weg let, wordt het risico op een ongeval meer dan verdubbeld[i]. In het algemeen blijken visueel-manuele activiteiten tot de grootste negatieve effecten op de rijprestatie te leiden.

Afleiding voor jonge automobilisten is nog risicovoller. Hoe meer ervaring met autorijden, des te meer handelingen automatisch gaan. Om die reden heeft afleiding bij jonge, meer onervaren bestuurders op meer handelingen invloed dan bij mensen die veel ervaring hebben. Zie hiervoor ook het antwoord op de vraag: ‘Wat zijn de risico’s op een ongeval door afleiding in het verkeer?’

Wat zeggen jongeren over de gevolgen van afleiding in de auto?

Jongeren van 17 tot en met 24 jaar noemen zelf het trager reageren op verkeerssituaties (79% van de jongeren) als belangrijkste risico van het gebruik van de smartphone tijdens het autorijden, gevolgd door slingeren tijdens het rijden (54% van de jongeren).

Gevolgen van afleiding op de fiets

Onderzoek toont aan dat smartphonegebruik tijdens het fietsen het fietsgedrag negatief beïnvloedt: fietsers rijden langzamer, slingeren meer, missen vaker belangrijke signalen en vertonen onveilig gedrag, zoals spookrijden of zonder afremmen oversteken ^{[ii],[iii],[iv]}. Ook muziek luisteren beïnvloedt de verkeerswaarneming: jongeren missen vaker auditieve signalen zoals een claxon, vooral bij gebruik van in-ear oortjes of harde muziek. Bij twee oortjes hoorde 68% een claxon niet; bij gebruik van één oortje was dit effect afwezig.

Hoeveel verkeersdoden onder jongeren ontstaan door afleiding in het verkeer?

Het is niet precies te zeggen hoeveel verkeersdoden door afleiding voorkomen in Nederland, recente schattingen gebaseerd op Nederlandse studies ontbreken⁵. Wel is duidelijk dat afleiding leidt tot een slechtere uitoefening van de verkeerstaak en dat afleiding een aanzienlijke rol speelt bij het ontstaan van ongevallen.

Verkeersongeval door afleiding

Van der Kint en Mons onderzochten verkeersongevallen, onder fietsers, voetgangers en automobilisten, specifiek veroorzaakt door telefoongebruik. Ze hebben dit onderzocht door aan respondenten te vragen of zij in de afgelopen twaalf maanden betrokken zijn geweest bij een ongeval waarbij mobiel telefoongebruik een rol heeft gespeeld. In onderstaande Tabel 3 staat het percentage slachtoffers onder jongeren (12 t/m 17 jaar) weergegeven dat aangeeft dat de telefoon een rol speelde bij het (bijna-)ongeval.

Tabel 3. Percentage jonge fietsers dat aangeeft dat de mobiele telefoon een rol speelde bij het (bijna-)ongeval Bron: Van der Kint & Mons, 2023.

In het rapport van Van der Kint en Mons staan ook de percentages automobilisten (18 t/m 80 jaar) dat aangeeft dat de telefoon een rol speelde bij het ongeval gerapporteerd.

Fietsongeval door afleiding

Het is niet exact vast te stellen hoeveel fietsongevallen bij jongeren worden veroorzaakt door afleiding. Wel blijkt uit onderzoek van VeiligheidNL dat bij 1,6% van de fietsongevallen onder jongeren (<25 jaar) afleiding door mobielgebruik (vasthouden of raadplegen van de telefoon) een rol speelde. Jongeren gebruiken hun telefoon vaker tijdens het fietsen dan ouderen (15–20% versus 6–9%), maar slechts een klein deel van de slachtoffers gaf aan daadwerkelijk te hebben gebeld of geappt op het moment van het ongeval[i].

Andere vormen van afleiding spelen mogelijk een grotere rol. Zo gaf 10% van alle slachtoffers aan te zijn afgeleid door een gesprekspartner, waarbij dit bij jongeren zelfs 21% betrof, tegenover 5% bij 25-plussers. Muziek luisteren en gesprekken voeren lijken dus vaker betrokken bij ernstige fietsongevallen dan smartphonegebruik.

Opvallend is dat de percentages uit dit onderzoek lager liggen dan in het onderzoek van Van der Kint en Mons. Dat verschil komt waarschijnlijk doordat VeiligheidNL alleen kijkt naar ongevallen met SEH-bezoek, terwijl Van der Kint en Mons ook lichtere ongevallen meenemen[ii].

Beide onderzoeken zijn gebaseerd op zelfrapportage, wat betekent dat uitkomsten afhankelijk zijn van geheugen en eerlijkheid van respondenten. VeiligheidNL probeerde dit te beperken door kort na het ongeval te vragen naar concreet gedrag, en zag geen aanwijzingen voor sociaal wenselijke antwoorden.

Gezien het brede scala aan afleidingsbronnen is het aannemelijk dat het werkelijke aantal ongevallen door afleiding hoger ligt dan de genoemde percentages doen vermoeden.

Jongeren (12–17 jaar) gebruiken hun telefoon in het verkeer vooral uit gewoonte (37% fietsers, 48% voetgangers), omdat ze het handig vinden (31–32%), uit nieuwsgierigheid (28%) en om altijd bereikbaar te zijn (20%). Volwassenen doen dit vooral uit handigheid (38% fietsers, 44% automobilisten) en vanwege bereikbaarheid bij noodgevallen (27–36%)[i].

FOMO en JOMO
Jongeren ervaren druk om snel te reageren op berichten, wat bijdraagt aan telefoongebruik in het verkeer. 82% van de jongeren voelt sociale druk om bereikbaar te zijn. Deze druk is onderdeel van fear of missing out (FOMO).

TeamAlert deed in opdracht van Interpolis onderzoek naar FOMO en JOMO in 2019. Jongeren ervaren FOMO als een naar gevoel dat je krijgt, wanneer je niet op de hoogte bent van de dingen die gebeuren. Dit vindt plaats zowel in het echte leven (het missen van een feestje), als in het online leven (het missen van een post op social media). Jongeren associëren FOMO met sociale druk, stress en onrust. JOMO is de tegenhanger van FOMO en wordt gedefinieerd als het plezier om iets te missen. Dit wil zeggen: het fijn vinden dat je ergens helemaal mee bezig bent, zonder dat je het erg vindt dat je ergens niet van op de hoogte bent. Jongeren associëren JOMO met ontspanning, rust en geluk.

Hoewel jongeren aangeven minder afhankelijk te willen zijn van hun telefoon en meer ‘in het moment’ te willen leven, willen ze niet volledig JOMO zijn, ze willen balans. Jongeren geven toe dat een telefoon  verslavend is. Daarnaast voelen ze druk door controlemechanismen zoals blauwe vinkjes en ‘gezien’ op WhatsApp. Mogelijk zorgt dit er ook voor dat jongeren hun telefoon in het verkeer gebruiken.

Persoonlijke veiligheid
Naast sociale druk speelt ook persoonlijke veiligheid een rol. Vooral jonge vrouwen voelen zich 's avonds of 's nachts onveilig op de fiets, 62% gebruikt de telefoon onderweg om zich veiliger te voelen. Veelvoorkomende strategieën zijn:

• Appen bij thuiskomst (78%) of vertrek (72%)
• Bellen met oortjes (40%) of telefoon vasthouden (31%)
• Appen (24%), bellen (23%) of nepgesprekken voeren (21%) tijdens het fietsen[ii]

Jongeren ervaren het gebruik van hun telefoon in het donker als geruststellend. Dit sluit aan bij eerdere bevindingen dat telefoongebruik een gevoel van veiligheid kan geven.

Een aantal psychologische factoren zijn van invloed te zijn op het telefoongebruik in het verkeer. Dit is onderzocht onder jongeren in de leeftijd van 12 tot en met 17 en onder volwassenen vanaf 18 jaar.

Het mobiele telefoongebruik in het verkeer wordt voorspeld door:

Tabel 3. Bron: Van der Kint en Mons (2023).

Vertrouwen in eigen bekwaamheid belangrijkste voorspeller

Verkeersdeelnemers, zowel jongeren als volwassenen, hebben vaak vertrouwen in hun eigen bekwaamheid om de telefoon veilig te gebruiken tijdens het verkeer. Dit vertrouwen is de belangrijkste voorspeller voor telefoongebruik. Zo geeft 50% van de jongeren aan vertrouwen te hebben in hun eigen vaardigheden om de telefoon in het verkeer te gebruiken. Ook Lannoy et al. vonden dat impliciet zelfvertrouwen samenhangt met gevaarlijk telefoongebruik[i]. Daarnaast stelt 35% van de 17- tot 24-jarigen dat zij zelf kunnen bepalen wanneer het veilig is om de smartphone tijdens het autorijden te gebruiken.

Sociale norm
Na het vertrouwen in de eigen bekwaamheid blijkt de sociale omgeving de belangrijkste voorspeller voor telefoongebruik in het verkeer. In de kindertijd spelen ouders de voornaamste rolmodellen. In de adolescentie verschuift dat. In die periode lijken vrienden van jongeren richting te geven aan gedrag[ii]. Toch staan ouders niet langs de zijlijn. Jongeren gebruiken vaker de telefoon in het verkeer, naarmate hun ouders dit ook doen¹⁰.

Gewoontegebruik

Hoe vaker jongeren de telefoon gebruiken in het algemeen, hoe vaker ze dit ook in het verkeer zullen doen. Onder jongeren van 12 tot en met 17 jaar blijkt dat 87% de telefoon gebruikt in het verkeer uit gewoonte. De telefoon wordt regelmatig gebruikt om te navigeren. Deze verkeersapps vragen tegenwoordig vragen om interactie van de bestuurder. Hoewel bijna de helft van de jongeren (48%) regelmatig meldingen bevestigt en een derde (35%) zelf verkeerssituaties doorgeeft, beschouwen de meeste jongeren verkeersapps niet als afleidend[iii] (TeamAlert, 2025).

Leer hier meer over in het onderzoek: jongeren en verkeersapps

Boete voor telefoongebruik

Sinds 1 juli 2019 geldt een verbod op het vasthouden van mobiele apparaten in het verkeer. De boetes variëren: €430,- euro voor automobilisten, €300,- voor brom-/snorfietsers en €170,- euro voor (elektrische) fietsers[i]. Onder volwassenen is het merendeel het eens met het verbod (89,3% automobilisten, 86,4% fietsers), en 80% vindt dat er meer gecontroleerd moet worden[ii]. Bij jongeren staat 74,8% achter het verbod; 40% gebruikt hun telefoon sinds het verbod minder tijdens het fietsen, terwijl 30% hetzelfde gebruik blijft houden.

MONO-campagne

Bij jongeren bleek de één na belangrijkste voorspeller van telefoongebruik in het verkeer de sociale omgeving te zijn: hoe positief staat de sociale omgeving tegenover het telefoongebruik. Hierop wordt in de verkeersveiligheidscampagne ‘MONO, ongestoord onderweg’ ingespeeld. Daarin wordt gecommuniceerd dat het normaal is om met één ding bezig te zijn, namelijk met het verkeer als je deelneemt aan het verkeer.

Technische en infrastructurele maatregelen

Op verschillende manieren kan technologie bijdragen om afleiding te verminderen. Dat kan door het gebruik van apps die mobielgebruik in het verkeer proberen te voorkomen, zoals Automodus, PhoNo en Samsung Intrafficreply. De apps fungeren als een concrete stok achter de deur om ongestoord onderweg te zijn. Daarnaast kunnen technische systemen in de auto helpen om afleiding te voorkomen, door gerichte waarschuwingssignalen te geven (bijvoorbeeld bij dreigend gevaar).

Bij de inrichting van de ruimtelijke omgeving rondom een weg of fietspad kan worden gekeken op welke manier de weggebruiker zo min mogelijk wordt afgeleid. Bijvoorbeeld door het vermijden van reclameborden en geen obstakels plaatsen in de berm.

Afleiding in het verkeer ontstaat door verschillende oorzaken, zoals telefoongebruik, praten met passagiers, reclameborden, het pakken van objecten en eten/drinken. Omdat de telefoon een belangrijke afleidingsbron is, liggen hier goede kansen voor gerichte preventie.

Sociale norm beïnvloeden

De MONO-campagne speelt in op de wens van jongeren om altijd bereikbaar te zijn, een van de top drie redenen om tijdens het autorijden de telefoon te gebruiken. Toch vindt 84% het begrijpelijk dat iemand tijdens het autorijden niet direct bereikbaar is. Uit onderzoek van Van der Kint en Mons blijkt dat de sociale omgeving sterk invloed heeft op het telefoongebruik van jongeren in het verkeer. Jongeren ervaren veel druk om snel te reageren, maar deze druk neemt af als leeftijdsgenoten accepteren dat ze niet meteen online zijn.

Projecten zoals The Battle en Go MONO stimuleren jongeren om afspraken te maken over ‘MONO’ rijden, wat leidt tot een positieve sociale norm rondom ongestoord onderweg zijn. TeamAlert benadrukt ook dat 58% van de jongeren het snel bekijken van berichten tijdens het autorijden onacceptabel vindt, wat bijdraagt aan het bevorderen van een veiligere norm.

Ouders spelen, hoewel hun invloed afneemt tijdens de adolescentie, een voorbeeldrol. Door samen afspraken te maken over veilig telefoongebruik, bijvoorbeeld in het project V8N1, wordt de sociale norm versterkt. Zo wordt de sociale omgeving actief ingezet om jongeren te beschermen tegen risicogedrag in het verkeer.

Inspelen op JOMO

JOMO (Joy Of Missing Out) betekent bewust afstand nemen van sociale media en genieten van minder afleiding[i]. Een derde van de jongvolwassenen (18-29 jaar) gaat dagelijks bewust offline[ii] (SIDN, 2018) en veel jongeren willen vaker offline zijn. Interventies zoals Escape Deapp van TeamAlert helpen jongeren de sociale druk en automatisme rond telefoongebruik te weerstaan, zodat ze meer JOMO kunnen ervaren. Ook The Day After richt zich op het vergroten van zelfcontrole. Uit onderzoek blijkt dat jongeren zelf behoefte hebben aan meer controle over hun telefoongebruik.

Een campagne van TeamAlert die inspeelt op JOMO is de Even OFF-campagne. Deze campagne, bestaande uit een aantal video’s, stimuleert jongeren om hun telefoon weg te leggen in situaties waarin ze dat zelf willen. De video’s tonen dat het heel fijn kan zijn om af en toe je telefoon even weg te leggen en dat het oké is om niet meteen op berichten te reageren. Op deze manier creëren jongeren een ‘Even off’ momentje voor henzelf waarin ze kunnen genieten van de dingen waar ze, als ze constant op hun telefoon zitten, geen tijd voor zouden hebben. Zo wordt er een positieve sociale norm gezet op het bewust offline zijn.

Gewoontegedrag doorbreken

Bij veelvuldig telefoongebruik speelt gewoontegedrag een grote rol. Gewoontes doorbreken kan door implementatie-intenties te gebruiken: concrete plannen die voornemens omzetten in acties, zoals “als ik een melding krijg, maak ik eerst mijn huidige taak af voordat ik op mijn telefoon kijk”. Onderzoek toont aan dat deze intenties doorzettingsvermogen stimuleren (Renes & Hermsen, 2016). Door ze publiekelijk uit te spreken, versterken mensen hun voornemen om consistent te blijven. Dit wordt toegepast in het project Go MONO van TeamAlert.

Ook de Even OFF-campagne richt zich op gewoontegedrag door een positieve sociale norm te creëren rondom het bewust offline zijn. Hierdoor wordt het normaal om de telefoon op bepaalde momenten te laten liggen en wordt het automatisch even checken van de telefoon in het verkeer doorbroken.

Risicoperceptie verhogen

Het onderschatten van risico’s en overschatten van eigen vaardigheden leidt vaak tot onveilig verkeersgedrag. Veel verkeersdeelnemers denken dat hun eigen gedrag minder gevaarlijk is dan dat van anderen. Om hierop in te spelen, kunnen jongeren in een veilige, gecontroleerde omgeving ervaren hoe afleiding door de telefoon hun verkeersveiligheid beïnvloedt. Dit kan bijvoorbeeld met VR-brillen, zoals in de interventies in het thema 'Afleiding' van TeamAlert. Hierbij ligt de nadruk op het inzicht krijgen in de gevaren, zodat jongeren beseffen dat ze belangrijke dingen missen tijdens afleiding.

TeamAlert (2023) benadrukt dat ook andere vormen van afleiding, zoals praten met passagiers, risico’s veroorzaken. Het is daarom belangrijk jongeren bewust te maken van alle vormen van afleiding in het verkeer, bijvoorbeeld via gerichte projecten en campagnes.

Handelingsalternatieven aanbieden

Het bieden van alternatieven voor onveilig gedrag helpt jongeren veiliger deel te nemen aan het verkeer. Deze alternatieven moeten aansluiten bij hun belevingswereld en motieven om de telefoon te gebruiken. Bijvoorbeeld, jongeren kunnen vóór het autorijden afspreken hoe laat ze aankomen. Concrete afspraken, zoals implementatie-intenties (“Als ik in situatie X ben, doe ik Y”), vergroten de kans dat jongeren zich eraan houden[iii]. Een voorbeeld hiervan is de MONO-campagne, die jongeren adviseert om hun mobiel op stil te zetten[iv].

Inzetten op een integrale aanpak

Een literatuurstudie van Twisk en Stelling toont aan dat risicovol gedrag onder jongeren niet beperkt is tot het terrein van verkeer. Op basis daarvan concluderen de onderzoekers dat er sprake is van een algemener probleem dan alleen risicogedrag in het verkeer. Zij pleiten daarom voor een meer integrale aanpak van risicogedrag. Zo zouden interventies zich kunnen richten op meer algemene vaardigheden[v]. Een voorbeeld hiervan is de interventie Muurvast van TeamAlert. Muurvast richt zich op het vergroten van weerbaarheid onder jongeren (onder andere leren omgaan met groepsdruk en het stellen van grenzen).

Trainingen tegen afleiding

Er zijn nog maar weinig trainingsprogramma’s ontwikkeld om afleiding bij automobilisten tegen te gaan[vi]. Dit kan worden gericht op het reduceren van afleiding tijdens het rijden of breder worden ingestoken gericht op smartphoneverslaving. De effecten van programma’s gericht op onderkennen van de oorzaken en gevaren van afleiding, laten enige gedragsverandering zien. Het is echter de vraag of het gaat om een duurzame gedragsverandering. Het is nog niet bekend in hoeverre trainingen gericht op smartphoneverslaving effect hebben op het gedrag in het verkeer. Nader onderzoek is hiervoor nodig.